У рэдакцыю «Моцных Навін» звярнуўся мастак, які працуе пад псеўданімам Senkai Yami. Хлопец намаляваў серыю ілюстрацый для выдання калоды карт Таро Arcane Limbus у 2019 годзе. Па словах мастака, аўтарства малюнкаў было зафіксавана ў дамове з выдаўцом – менавіта выдавецтва валодае правам на камерцыйнае выкарыстанне. Нядаўна гамяльчанін заўважыў, што на маркетплэйсе Ozon, а потым і на сайце крамы Mark Formelle у раздзеле калекцыйных цішотак прадаецца экзэмпляр пад назвай Reflection. Прынт на спіне ў выглядзе чатырох карт таро вельмі нагадвае дызайн, які хлопец распрацоўваў раней.
Пра гэта мастак расказаў у сваіх сацсетках, адзначыўшы брэнд і запытаўшы дапамогу юрыстаў.
Калі параўнаць выявы, становіцца зразумела, што гэта наўрад ці проста супадзенне.
«Мой стыль, мае кампазіцыі, мае пазнавальныя рашэнні – усё гэта перамалявана са змяненнем дэталяў, але не да непазнавальнасці, а роўна наадварот», – лічыць хлопец.
Па яго меркаванні, перапрацоўка чужога твора без дазволу – гэта парушэнне аўтарскіх правоў. Пры гэтым гамяльчанін падкрэслівае, што ён не хоча скандаліць:
«Я не хачу скандалу. Я хачу, каб прафесійная супольнасць звярнула ўвагу на праблему: калі бяруць не ідэю (гэта ок), а гатовую пазнавальную форму (гэта не ок)».
Сітуацыя юрыдычна неадназначная – што кажуць юрысты
Каб разабрацца ў гэтай сітуацыі, мы звярнуліся па каментар да юрыстаў. Вось, якія моманты падсвяцілі спецыялісты ў гэтым пытанні.
«Сітуацыя юрыдычна неадназначная, але накіраваць прэтэнзію мэтазгодна па некалькіх падставах:
- 1. Ахова стылю ў чыстым выглядзе беларускім заканадаўствам не прадугледжана — гэта рызыка адмовы.
- 2. Аднак магчыма абарона праз сумежныя механізмы: перапрацоўка твораў, узнаўленне істотных элементаў, парушэнне права на недатыкальнасць твора. Камерцыйнае права належыць выдаўцу, але асабістыя немаёмасныя правы (права аўтарства, права на імя, права на недатыкальнасць) застаюцца ў мастака назаўжды і не адчужаюцца — гэта тое, што можа абараняць мастак сам, нават калі выдаўца не захоча падаваць свае скаргі. Прэтэнзія адкрывае дыялог і можа прывесці да пазасудовага ўрэгулявання (ліцэнзійны дагавор, кампенсацыя, указанне аўтарства)».
Як тлумачаць юрысты, згодна з артыкулам 6 Закона Рэспублікі Беларусь «Аб аўтарскім праве і сумежных правах» (далей – Закон аб АП), аўтарскае права распаўсюджваецца на творы, якія з’яўляюцца вынікам творчай дзейнасці, незалежна ад іх прызначэння і вартасці.
Карты Таро мастака – гэта графічныя творы, якія ахоўваюцца з моманту стварэння без якой-небудзь рэгістрацыі (артыкул 8 Закона аб АП). Згодна з артыкулам 16 Закона аб АП, маёмасныя правы (узнаўленне, распаўсюджванне, перапрацоўка і іншае) могуць перадавацца па дамове. Калі мастак перадаў выдаўцу «камерцыйнае права выкарыстання» – гэта аўтарскі дагавор аб саступцы або ліцэнзійны дагавор на маёмасныя правы. Асабістыя немаёмасныя правы не перадаюцца і не адчужаюцца ніколі (артыкул 15 Закона аб АП):
- права аўтарства (быць прызнаным аўтарам);
- права на імя (указанне імя або псеўданіма);
- права на абарону рэпутацыі;
- права на недатыкальнасць твора.
Выходзіць, што нават калі выдавец валодае камерцыйнымі правамі, мастак захоўвае асабістыя немаёмасныя правы і можа абараняць іх самастойна.
«Я ўжо вывучыў свой дагавор і не маю права сам выстаўляць афіцыйныя прэтэнзіі да Mark Formelle, бо я рабіў калоду Таро на заказ для выдаўца, і ў яго выключныя правы на яе. Я магу толькі публічна выказваць сваё меркаванне. Юрыдычна гэта праблема ўладальніка (выдаўца) Таро. Я паставіў яго ў вядомасць. Ён даведаўся пра Mark Formelle ад мяне, ім дазволаў не даваў і згодны з тым, што я напісаў. Ці будзе ён падаваць скаргі – я не ведаю. Я за гэта ўжо не адказваю», – патлумачыў Senkai Yami.
Яшчэ адзін важны момант, на які звяртаюць увагу спецыялісты, закон аб АП ахоўвае канкрэтны твор (яго форму, канкрэтныя графічныя вобразы, кампазіцыйныя рашэнні як частку твора, арыгынальнае мастацкае ўвасабленне персанажаў і ўнікальныя дэталі вобразаў (поза, атрыбуты, фон)), а не манеру (стыль), тэхніку, ідэю ці тэматыку.
«Гледзячы на выявы на футболцы Mark Formelle відавочна ўзноўлены падобныя персанажы з падобнымі характэрнымі рысамі. Гэта ўжо можа выходзіць за рамкі «проста стылю» і кваліфікавацца як пераапрацоўка ці парушэнне цэласнасці твору», – заключаюць юрысты.
Такім чынам, у гэтай сітуацыі можна разглядзець некалькі падстаў для прэтэнзіі.
1: Перапрацоўка твораў без дазволу
Калі Mark Formelle выкарыстала ілюстрацыі як аснову для стварэння дызайну – гэта перапрацоўка, якая патрабуе дазволу правабладальніка. У нашым выпадку дазвол не даваўся, што азначае парушэнне маёмасных правоў выдаўца (і ўскосна закранае правы мастака).
2: Парушэнне права на недатыкальнасць твора
Аўтар мае права на абарону твора ад любых змяненняў, якія могуць нанесці шкоду гонару і годнасці аўтара. Выкарыстанне змененых версій твораў без згоды аўтара і без указання яго імя можа парушаць гэтае права.
3: Парушэнне права на імя
На футболцы адсутнічае (або не бачна) імя аўтара. Калі мастак не даваў згоды на выкарыстанне сваіх прац, адсутнасць указання аўтара парушае права на імя.
Адказнасць за парушэнне аўтарскіх правоў
Згодна з артыкулам 989 ГК РБ і артыкулам 56 Закона аб АП, пры парушэнні аўтарскіх правоў можна патрабаваць:
- кампенсацыю замест узнагароджання страт – ад 1 да 50 000 базавых велічынь (па меркаванні суда) без доказу канкрэтнага памеру шкоды;
- узнагароджанне рэальнай шкоды і страчанай выгады;
- вымяшчэнне і знішчэнне кантрафактных тавараў;
- публічнае абвяржэнне факту парушэння;
- спыненне дзеянняў, якія парушаюць правы.
Каментар Mark Formelle
Па рэкамендацыі юрыстаў, мы звярнуліся па каментар да кампаніі Mark Formelle, але на жаль адказу пакуль не атрымалі. Калі ён усё ж з’явіцца, мы абавязкова тут яго апублікуем.
«Ёсць моцнае падазрэнне, што Mark Formelle зрабіў апрацоўку з дапамогай ШІ. Справа ў тым, што кожная выява маіх Таро ў інтэрнэце з маім подпісам «Senkai Yami», і пры жаданні мяне вельмі лёгка знайсці, проста ўвёўшы нікнэйм у Гугле. Але яны вырашылі не замарочвацца супрацоўніцтвам са мной, хоць я беларускі мастак. І вырашылі перапрацаваць спампаваныя з Pinterest выявы, магчыма, без удзелу штатнага мастака ці дызайнера, судзячы па якасці выяваў. Я высветліў, што я не першы такі, і гэта яшчэ больш расчароўвае. Тым больш такое стаўленне да беларускіх мастакоў з боку беларускіх брэндаў – карціна без будучыні. Для мяне гэтага брэнда больш няма», – выказаўся герой публікацыі.
Што можна зрабіць, калі вы аўтар мастацкага твора і трапілі ў падобную сітуацыю?
Мастак можа запатрабаваць:
- спыніць вытворчасць і продаж тавару;
- указаць імя аўтара на тавары (калі магчымы дыялог);
- заключыць ліцэнзійны дагавор з выплатай узнагароджання;
- выплаціць кампенсацыю за ўжо рэалізаваны тавар. Тэрмін адказу – 7-10 працоўных дзён.
У выпадку неўрэгулявання аўтар можа звярнуцца ў суд і/або МАРГ (Міністэрства антыманапольнага рэгулявання і гандлю).
Калі не будзе кантакту і згоды для мірнага ўрэгулявання, можна звярнуцца на платформу Ozon і накіраваць скаргу на парушэнне аўтарскіх правоў на гандлёвай пляцоўцы.
Не менш важная публічная агалоска, хоць гэта не юрыдычны інструмент, але затое рычаг для пачатку дыялогу – як у нашым выпадку.
Апошні варыянт, калі не спрацавала нічога больш – пазоў у суд. Але варта разумець, што гэта справа няпростая і звычайна патрабуе даволі шмат выдаткаў – на адваката, пошліну ды аплату экспертызы. І таксама важна разумець, што ёсць рызыка адмовы ў рашэнні ў бок мастака.
