Адрэстаўраваць аварыйны палац Халецкіх у Веткаўскім раёне спрабуюць ужо шмат гадоў. «Моцныя Навіны» паглыбіліся ў гісторыю каштоўнага будынка і паспрабавалі даведацца, як ідуць справы цяпер. Спойлер – усё складана.
Невялікая вёсачка Хальч Гомельскай вобласці лічыцца адной з самых старых ва ўсёй краіне. Першыя паселішчы тут былі створаны яшчэ ў жалезным веку.
Яе галоўная славутасць, сядзібны дом Халецкіх і Войніч-Сенажэцкіх, адносіцца да XIX стагоддзя. Будаўніцтва палаца пачалося пасля таго, як адзін з прадстаўнікоў роду Халецкіх, якім належылі мясцовыя землі яшчэ з XV стагоддзя, ажаніўся з багатай князёўнай Радзівіл і атрымаў Ветку ў якасці пасагу. Пазней Ветку прадалі, а на атрыманыя грошы ў Хальчы адбудавалі багаты маёнтак на беразе Сожа.
Будаўнічыя працы скончылася ў XIX стагоддзі – паўстаў палац у стылі позняга класіцызму, які сёння адносіцца да гісторыка-культурнай каштоўнасці Беларусі. Імя архітэктара, на жаль, не захавалася.
У сядзібны комплекс таксама ўваходзілі два флігелі, стайні і гаспадарчыя пабудовы, але да нашых дзён дайшоў толькі галоўны будынак сядзібнага дома.
Палац пабудавалі двухпавярховым, пры гэтым першы паверх быў каменным, а другі – драўляным. Можна меркаваць, што гэта было зроблена з мэтай эканоміі, а магчыма лічылася, што ў будынку з драўлянымі сценамі нашмат лягчэй дыхаецца. Вонкава заўважыць гэтую асаблівасць немагчыма – абодва паверхі былі старанна атынкаваны і пафарбаваны ў адзін колер.
На першым паверсе сядзібы размяшчалася бібліятэка, сталовая, архіў і дзве гасцявыя спальні. З хола на другі паверх вяла дубовая лесвіца. У цэнтры другога паверха знаходзілася бальная зала, праз якую можна было трапіць на паўкруглую адкрытую тэрасу. Таксама на другім паверсе размяшчаліся спальня і салон гаспадыні дома, спальня і кабінет гаспадара дома, іншыя жылыя пакоі, прыбіральні і гардэробныя. Сядзіба Халецкіх была багата абстаўлена старадаўняй мэбляй, а пра калекцыі фарфору, карцін, дываноў і срэбра хадзілі легенды. Асобнай каштоўнасцю лічыўся збор кніг у бібліятэцы. На жаль, інтэр’еры сядзібы былі практычна поўнасцю знішчаны ў савецкі час.
За палацам было разбіта шэсць тэрас з дэкаратыўнымі кустамі і кветнікамі, а вакол палаца размяшчаўся пейзажны парк, які цягнуўся ўздоўж ракі Сож амаль на 2 кіламетры. Захаваліся рэшткі сада каля дома і ліпавая алея.
Лёс у сядзібы склаўся даволі складана
У вайне 1812 года род Халецкіх падтрымаў войскі Напалеона Бонапарта і пасля яго паразы Халецкія былі вымушаны назаўжды пакінуць радзіму. Сядзібу ў іх канфіскавалі і прадалі з таргоў прадстаўніку роду Войніч-Сенажэцкіх.
Новыя ўладальнікі сядзібы падтрымлівалі ўдзельнікаў паўстання Кастуся Каліноўскага і давалі ім магчымасць хавацца ў палацы. Вядома таксама, што Войніч-Сянажэцкія былі масонамі – у доме яны арганізавалі спецыяльны пакой для масонскіх сходаў.
У 1887 годзе ў маёнтак завітаў мастак і кампазітар Напалеон Орда, які зрабіў замалёўку сядзібы.
Апошнім уладальнікам сядзібы з’яўляўся Зыгмунд Войніч-Сенажэцкі – даволі яскравая асоба. Ён прывёз з Амерыкі першы ў акрузе аўтамабіль, каб ніхто яго выпадкова не абышоў у гэтым званні. Яшчэ вядомая такая гісторыя: ён ажаніўся з дачкой мясцовага шляхціца, але яна збегла ад яго да бацькоў наступнай раніцай пасля вяселля.
Сам Зыгмунд быў вымушаны пакінуць маёнтак з надыходам бальшавікоў у 1917 годзе.
У часы савецкай улады сядзіба была домам для беспрытульных дзяцей, затым яе пераабсталявалі для турмы НКУС. У другой палове XX стагоддзя сядзібны дом стаў турмой для жанчын з дзецьмі.
Пасля Другой Сусветнай вайны ў будынку былога палаца размясцілі вясковы клуб, а пазней туды пераехала кіраванне мясцовага калгаса.
У сярэдзіне 1990-х гадоў калгас выехаў з палаца, і будынак перадалі на баланс Гомельскага абласнога краязнаўчага музея. Аднак па выніку гэта прывяло да яго заняпаду – дом не ацяпляўся і пачаў паволі разбурацца. У той жа час яго афіцыйна ўнеслі ў спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў.
На пачатку 2000-х сядзіба зноў змяніла ўласніка – яе перадалі на баланс Гомельскага палацава-паркавага ансамблю. На той момант палац турыстаў не прымаў. Аднак трывалыя мураваныя сцены першага паверха і глыбокія сухія сутарэнні сталі прыдатным месцам для захоўвання музейных фондаў. Будынак ахоўваўся, што выратавала яго ад вандалаў і «чорных капальнікаў». Але час усё ж браў сваё – палац паступова парахнеў.
Спробы даць палацу новае жыццё
Апошняя буйная савецкая рэстаўрацыя будынка праводзілася ў канцы 1970-х гадоў.
У 2010 годзе музей пачаў шукаць магчымасці для аднаўлення гістарычнай цікавосткі. На стварэнне праектна-каштарыснай дакументацыі рэканструкцыі выдзялілі каля 325 мільёнаў рублёў бюджэтных сродкаў (на сёння гэта прыкладна 32,5 тысячы рублёў). Але потым праектаванне спынілі, а сама дакументацыя страціла сваю актуальнасць.
Паралельна распачаліся пошукі інвестараў. Былі яскравыя планы выкарыстоўваць палац як культурна-гатэльны комплекс. У пары пакоях першага паверха хацелі аднавіць элементы інтэр’ера і размясціць музейную экспазіцыю, прысвечаную гісторыі Хальча і яго ўладальнікаў. Астатнія памяшканні першага і другога паверхаў павінны былі перабудаваць пад гасцінічныя нумары і пакоі агульнага карыстання (гасцёўня, сталовая, більярдавая). У сутарэннях палаца планавалася кафэ традыцыйнай беларускай кухні з шляхецкім ухілам. А на тэрыторыі сядзібы былі ідэі арганізаваць музей пад адкрытым небам.
Для рэалізацыі гэтага праекта музей быў гатовы разгледзець як варыянт поўнага продажу аб’екта інвестару, так і стварэнне сумеснага прадпрыемства. Але буйных інвестараў, гатовых укласці мільёны долараў у смелы праект, так і не знайшлі.
Да 2012 года стан драўляных калон і порціка другога паверха стаў аварыйным. З’явілася пагроза абрушэння фасада.
Праз тое, што прыватны інвестар так і не аб’явіўся, на будынак выдзелілі першыя мільёны рублёў з фонду прэзідэнта па падтрымцы культуры. У канцы 2012 года да палаца падвезлі будаўнічыя рыштаванні, і пачаліся першыя рэальныя работы па ўмацаванні падмурка і замене аварыйнага даху.
Тым не менш, фінансаў не хапіла і працэс зацягнуўся на гады – будынак заставаўся зачыненым для турыстаў.
Сучасны стан – паспеюць зноў пачаць працы да канца 2026 года?
У 2026 годзе пытанне аднаўлення сядзібы Халецкіх і Войніч-Сянажэцкіх у Хальчы зноў паднялі.
У красавіку Гомельскія абласныя ўлады прынялі афіцыйнае рашэнне выдзеліць сродкі (у тым ліку ад суботнікаў) на яго поўную рэканструкцыю і рэстаўрацыю.
У чэрвені на сайце дзяржзакупак з’явіўся лот – выкананне праектна-пошукавых работ па карэкціроўцы праектна-каштарыснай дакументацыі па аб’екце «Рэканструкцыя помніка архітэктуры XVIII-XIX стст. – сядзіба ў вёсцы Хальч Веткаўскага раёна». Кошт складаў 279 652,45 рубля. Аднак працэдура закупкі не адбылася.
А гэта значыць, што пакуль не вырашацца канчаткова пытанні з паперамі, актыўныя працы на аб’екце не могуць распачацца. Тым не менш, па словах мясцовых жыхароў, некаторыя зрухі каля палаца ўжо можна заўважыць – робіцца агароджа, устаноўлены металічныя адлівы. Спадзяемся, што гэтым разам справа ўсё ж дойдзе да свайго фіналу і на Гомельшчыне з’явіцца яшчэ адзін паўнавартасны турыстычны аб’ект. Пытанне толькі ў тым – як хутка гэта здарыцца.
